واقعیت فراموش شده در محاسبات ریاض خاطره حملات 14 سپتامبر 2019 به تأسیسات آرامکو در بقیق و خریص است.

به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، در حالی که جهان نظاره‌گر تقابل ایران و آمریکا در خلیج فارس و توقف حرکت ناوبری جهانی تنگه هرمز است، اینک شعله‌های جنگی دیگر در جنوب شبه‌جزیره عربستان زبانه کشیده است؛ جنگی که می‌تواند باب‌المندب، آخرین شاهرگ حیاتی صادرات نفت عربستان و یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان را نیز ببندد. ریاض با حمله به فرودگاه صنعا و نقض آتش‌بس، نه فقط یمن، که اقتصاد جهانی را روی بشکه‌ای از باروت نشانده است؛ قماری که بهای آن ممکن است فروپاشی بازارهای انرژی و بحرانی بی‌سابقه در تاریخ مدرن باشد.

جهان این روزها در میان یکی از پیچیده‌ترین و چندلایه‌ترین بحران‌های ژئواستراتژیک خود به سر می‌برد. تقابل نظامی مستقیم ایران و آمریکا در آب‌های خلیج فارس، عبور نفت‌کش‌ها از تنگه هرمز را به شدت محدود و عملاً به اقدامی پرخطر تبدیل کرده است. این تنگه که گذرگاه حدود 20 درصد از نفت مصرفی جهان است، اکنون منطقه‌ای جنگی محسوب می‌شود و هزینه بیمه و ریسک تردد از آن سر به فلک کشیده است.

در چنین شرایطی، عربستان سعودی که اقتصادش کاملاً به صادرات نفت وابسته است، برای تنفس به مسیرهای جایگزین، به‌ویژه خط لوله شرق-غرب و بنادرش در دریای سرخ چشم دوخته است. اما حالا، با از سرگیری درگیری‌ها در یمن، همین مسیر جایگزین نیز در معرض تهدیدی مرگبار قرار گرفته است.

ماجرا از آنجا آغاز شد که هم زمان با فرود هواپیمای ایرانی در فرودگاه بین‌المللی صنعا ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی این فرودگاه را بمباران کرد. با وجود این حمله، هواپیما موفق شد بر زمین بنشیند، مسافران خود را پیاده کند و به سلامت به ایران بازگردد؛ اما این اقدام خصمانه، عملاً آتش‌بس شکننده‌ای را که از آوریل 2022 میان انصارالله و عربستان برقرار بود، نقض کرد.

در پاسخ، نیروهای مسلح یمن با پهپادها و موشک‌های خود فرودگاه اَبها در جنوب عربستان را هدف قرار دادند و پروازهای آن را متوقف کردند. وزارت خارجه یمن به صراحت اعلام کرد: «حمله رژیم جنایتکار سعودی به فرودگاه صنعا پایان آتش‌بس و آغاز جنگ است.» همچنین به شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی هشدار داده شد که تا زمان رفع کامل محاصره فرودگاه صنعا، از پرواز در حریم هوایی عربستان سعودی اجتناب کنند.

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که محاصره زمینی، دریایی و هوایی یمن، حتی پس از آتش‌بس 2022 نیز هرگز به طور کامل برداشته نشده بود. با وجود آتش‌بس، فرودگاه بین‌المللی صنعا تنها به‌صورت محدود برای پروازهای تجاری به عمان (اردن) و در برخی مقاطع به چند مقصد دیگر فعال بود. همچنین بنادر اصلی یمن، به‌ویژه الحدیده، همچنان تحت محدودیت‌ها و سازوکارهای بازرسی ائتلاف تحت رهبری عربستان  قرار می‌گیرد و واردات کالا و سوخت با محدودیت و تأخیر همراه است. اکنون با این حمله مستقیم، یمنی‌ها نشان داده‌اند که مصمم‌اند محاصره را به هر قیمتی بشکنند.

اما آنچه اقدام عربستان را از یک بحران منطقه‌ای به یک فاجعه جهانی تبدیل می‌کند، عدم درک موقعیت شکننده‌ای است که ریاض در آن قرار دارد. با بسته شدن عملی تنگه هرمز، عربستان به شدت به باب‌المندب وابسته شده است. باب‌المندب، تنگه‌ای که خروجی بنادر غربی عربستان، از جمله ینبع، را به بازارهای جهانی متصل می‌کند و مسیر عبور 5 تا 6 درصد از کل نفت و گاز جهان است، دقیقاً در تیررس موشک‌ها و پهپادهای یمنی قرار دارد. عربستان با حمله به صنعا، عملاً به انصارالله مجوز داده است که بازی را به زمین حساس خودش بکشاند.

واقعیت تاریخی تلخی که به نظر می‌رسد در محاسبات ریاض نادیده گرفته شده، خاطره حملات 14 سپتامبر 2019 به تأسیسات آرامکو در بقیق و خریص است. در آن روز، حملات پهپادی و موشکی ترکیبی یمن، به‌طور موقت نزدیک به 5.7 میلیون بشکه از تولید روزانه عربستان – یعنی نیمی از کل تولید این کشور و حدود 5 درصد از عرضه جهانی نفت – را از مدار خارج کرد. آن حمله درست از مقابل چشمان سامانه‌های پدافندی چند میلیارد دلاری آمریکا انجام شد و افسانه «امنیت مطلق» تأسیسات نفتی عربستان را برای همیشه فرو ریخت. حال، در شرایطی که تنگه هرمز عملاً فلج شده، تکرار چنین حمله‌ای یا حتی گسترش آن به سایر تأسیسات حیاتی مانند نیروگاه‌های نمک‌زدایی آب، می‌تواند اقتصاد عربستان را به طور کامل از کار بیندازد.

اما فاجعه به عربستان محدود نخواهد ماند. اگر تنگه هرمز بسته بماند و هم‌زمان باب‌المندب نیز با حملات یمن ناامن شود، جهان با یک «توفان کامل» در بازار انرژی روبه‌رو خواهد شد؛ رویدادی که در تاریخ مدرن بی‌سابقه است. مجموع این دو تنگه، گذرگاه نزدیک به 25 درصد از کل نفت و گاز جهان هستند. بسته شدن هم‌زمان آن‌ها به معنای جهش قیمت نفت به مرزهای باورنکردنی در هر بشکه، فروپاشی زنجیره تأمین انرژی، رقابت مرگبار کشورهای صنعتی برای خرید نفت، و در نهایت ورود اقتصاد جهانی به یک رکود تورمی تاریخی خواهد بود. کشورهای فقیر واردکننده انرژی در آفریقا و آسیا نیز با فاجعه انسانی روبه‌رو خواهند شد. 

عربستان سعودی با حمله به فرودگاه صنعا و نقض آتش‌بس، نه فقط جنگی تازه با یمن، که قماری مرگبار با اقتصاد خود و جهان را آغاز کرده است. ریاض در شرایطی در پازل ضدایرانی آمریکا بازی می‌کند که هر دو شاهرگ حیاتی صادرات نفتش – تنگه هرمز و باب‌المندب – در معرض تهدید جدی قرار دارند. یمنی‌ها نشان داده‌اند که توانایی فلج کردن زیرساخت‌های حیاتی عربستان را دارند و اگر این بحران گسترش یابد، پیامدهای آن گریبان‌گیر کل بازار انرژی جهان خواهد شد. شاید تنها راه عقلانی برای ریاض، خروج فوری از این پازل مرگبار و بازگشت به میز مذاکره با ایران و یمن برای صلحی پایدار باشد، پیش از آنکه آتش این قمار، اقتصاد جهانی را به خاکستر بکشاند.

نویسنده: پوریا لوایی، کارشناس مسائل بین الملل