هر سال که محرم از راه می‌رسد، فضای دل‌های شیفتگان اهل بیت(ع) با نوای جان‌سوزی رنگ می‌گیرد که قرن‌هاست از دل تاریخ برخاسته و همچنان تازه‌ترین و رساترین بیان از واقعه جانگداز عاشوراست.

به گزارش ایرنا، ترکیب‌بند مشهور «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» سروده کمال‌الدین علی محتشم کاشانی، نه‌تنها یک اثر ادبی، که سند زنده‌ای از پیوند هنر و عاطفه با عمیق‌ترین رخداد تاریخ تشیع به شمار می‌رود.

در این اثر ماندگار، رنج و مظلومیت خاندان پیامبر(ص) چنان در قالب کلمات ریخته شده که گویی هر بیت آن، فریادی است از دل آتش.

سنت سرایش شعر در سوگ عاشورا، خود سابقه‌ای بس کهن دارد و به روزهای نخستین این حادثه عظیم بازمی‌گردد.

راویان معتبری از خاندان عصمت، از جمله حضرت زینب کبری (س) و حضرت ام‌کلثوم (س)، سروده‌هایی در سوگ آن روزگار داشته‌اند و از امام سجاد(ع) و دیگر بزرگان نیز نقل‌های منظومی به یادگار مانده است.

چکامه بلند فرزدق، اشعار سوزان دعبل خزاعی و سروده‌های شریف رضی و بسیاری دیگر از شاعران پیرو اهل‌بیت(ع)، گواه آن است که انتقال پیام کربلا به زبان نظم، همواره مورد توجه بوده و این سنت گرانبها تا امروز تداوم یافته است.

در این میان، اما جایگاه محتشم کاشانی فراتر از یک شاعر مرثیه‌سرا ست، او به مدد همان ترکیب‌بند بی‌نظیر، به اسطوره‌ای در ادبیات عاشورایی بدل شده است.

شاعر این مرثیه جاویدان، در سده دهم هجری و در دوره صفویه می‌زیست، دوره صفویه به عنوان یکی از درازدامن‌ترین سلسله‌های حکومتی ایران پس از ساسانیان و اشکانیان، نزدیک به ۲۵۰ سال دوام آورد و نقطه‌عطفی در شناساندن ایران به جامعه بین‌المللی بود.

شاه عباس کبیر، بزرگترین پادشاه این دودمان، هم‌زمان با اکبرشاه گورکانی در هند حکومت می‌کرد. این عصر، شکوفایی علمی کم‌نظیری را نیز به خود دید، فیلسوفان و اندیشمندانی از جمله میرفندرسکی، ملاصدرا، فیض کاشانی و میرداماد در همین دوره بالیدند که آثارشان هنوز در مراکز آکادمیک جهان تدریس و تحلیل می‌شود.

محتشم که همچون پدرش در عرصه نساجی و دادوستد پارچه فعالیت داشت، طبعی شاعرانه نیز داشت و اشعارش از راه پریخان‌خانم، دختر ادب‌پرور شاه طهماسب، به دربار راه یافت و لقب «ملک‌الشعرایی» را برای او به ارمغان آورد. اما این پیوند با دربار، پس از مرگ آن بانوی هنرمند و درگیر شدنش در کشاکش قدرت، گسسته شد. او هم‌عصر با شاعران موسوم به «سبک هندی» بود، سبکی که برخی از صاحب‌نظران متأخر ازجمله ملک‌الشعرای بهار، علامه قزوینی و رضاقلی‌خان هدایت، نگاه چندان خوشایندی به آن نداشتند.

با این حال، به گفته برخی پژوهشگران، در روزگار ملک‌الشعرا حتی یک یا ۲ دیوان منقح از شاعران این سبک نیز منتشر نشده بود و این مکتب هنوز ناشناخته‌های بسیاری دارد.

جالب آنکه در این دوره، شعر به سمت فلسفه، به ویژه فلسفه وحدت وجودی گرایش یافت، هرچند وحدت وجود در اندیشه صدرایی با آنچه در شبه‌قاره هند مطرح بود، تفاوت‌های بنیادین دارد. در این شرایط محتشم در مکتب «وقوع» که بر واقع‌گرایی در شعر تاکید داشت، به درجه سرآمدی رسید.

زندگی محتشم، اما فراز و نشیب‌های دردناکی نیز داشت. او که خود به دلیل عارضه‌ای در پا، توان سفر به هندوستان را نداشت، برادرش عبدالغنی را مامور کرد تا سروده‌هایش را به دربار گورکانیان ببرد. اما در بازگشت، برادرش فوت کرده و محتشم در ماتمی سنگین فرو می‌رود.

او در سوگ برادر، چند مرثیه می‌سراید، اما این پایان ماجرا نبود. روایت مشهور این است که شاعر در خواب، حضرت علی(ع) یا حضرت زهرا(س) را می بیند که از او می‌خواهند برای مصیبت بزرگ‌تر یعنی شهادت حسین بن علی(ع) نیز شعری بسراید.

محتشم در ابتدا خود را شایسته این کار نمی‌بیند، اما در آن عالم رویا، سرآغاز شعر را الهام می‌گیرد و چنین می‌شود که نخستین بیت این ترکیب‌بند بی‌نظیر، از زبان امیرالمومنین(ع) بر روانش جاری می‌شود: «باز این چه شورش است که در خلق عالم است...»

هرگاه سخن از محتشم به میان می‌آید، ناخودآگاه ذهن‌ها به سوی ترکیب‌بند جاودانه او پرواز می‌کند. این شاعر، شهرت و اعتبار خویش را مدیون همین یک اثر است؛ چنان‌که اگر این شعر نبود، شاید جایگاه او در میان شاعران دوره صفوی، چندان برجسته نمی‌گشت و در ردیف شاعران متوسط آن عصر باقی می‌ماند. اما عنایت الهی و توجه ویژه‌ای که به این مرثیه شد، عزتی چنان به آن بخشید که قرن‌هاست با همان شکوه معنوی و عظمت آسمانی، در میان ما زیست می‌کند. گویی میان نام کربلا و نام محتشم، پیوندی ناگسستنی برقرار شده که تا همیشه پایدار خواهد ماند و هیچ بعید نیست تا زمانی که از عاشورا سخن گفته می‌شود، از این شاعر نیز یاد شود.

این ترکیب‌بند، به تدریج به معیاری برای سنجش مرثیه‌سرایی منظوم تبدیل شد و شاعران بسیاری در طول تاریخ، از آن الهام گرفتند و راه او را دنبال کردند. با گذشت بیش از چهار قرن از درگذشت محتشم در سال ۹۹۶ قمری، نه تنها غبار فراموشی بر چهره شعرش ننشسته، بلکه هرچه زمان می‌گذرد، جلوه‌ای تازه‌تر می‌یابد.

راز این ماندگاری را باید در مهر الهی جست که بر این اثر نشسته است، «جذبه ای» در کلام او وجود دارد که نه تنها هیچ شاعری که استادانی چون وحشی بافقی با تمام رعایت اصول فنی، نتوانسته‌اند به آن نزدیک شوند. گویی فراسوی صناعات ادبی، نوری دیگر در این شعر می‌درخشد که آن را از هر اثر هم‌عصر خود متمایز می‌سازد.

آنچه در اذهان عمومی از محتشم کاشانی نقش بسته، بیشتر به همان ترکیب‌بند عاشورایی محدود می‌شود، در حالی که دیوان این شاعر، سرشار از اشعار متنوع در قالب‌های گوناگون است که همچون رنگین‌کمانی زیبا، جلوه‌ های مختلف هنر او را به نمایش می‌گذارد. شایسته است که دوستداران فرهنگ و ادب، هر از چندی به این گنجینه ادبی مراجعه کنند و با اشعار متنوع او انس بگیرند تا بهره‌ای وسیع‌تر از توانایی‌های شاعری او ببرند.

تازگی ترکیب‌بند محتشم، هر روز خود را در جای‌جای جهان شیعه به نمایش می‌گذارد، هنوز هم بر کتیبه‌هایی که عزاداران حسینی در ایران، پاکستان، افغانستان، هند و حتی میان مسلمانان تاجیکستان برمی‌افرازند، ابیات این شعر می‌درخشد. این حضور گسترده و پایدار، نشان می‌دهد که پیوند محتشم با عاشورا، از مرزهای زمان و مکان فراتر رفته و به بخشی از هویت جمعی شیعیان در سراسر جهان تبدیل شده است.

محتشم سرانجام در کاشان دار فانی را وداع گفت، اما نامش با همان «رستخیز عظیم» که وصف کرد، برای همیشه در خاطره شعر و عاشورا جاودان ماند. مرثیه‌ای که آغازش از «شورش در خلق عالم» است، خودش به شورشی بی‌نظیر در تاریخ ادبیات فارسی تبدیل شده است،شورشی از جنس اشک، ایمان و بی‌تابی در برابر ظلم.

امیر شاهین نایبی فر - رییس خبرگزاری جمهوری اسلامی منطقه شمال استان اصفهان